دوشنبه ۱۵ ثور ۱۳۹۳
هرات در غرب افغانستان از ولایتهایی است که فعالیت رسانهای گسترده را شاهد است. نخستین رسانه خصوصی افغانستان پس از فروپاشی طالبان نیز در هرات شکل گرفت. سیمای غوریان، نخستین رسانه تصویری بود که با امکانات دست داشته توسط یک انجنیر هراتی در ولسوالی غوریان به کار آغاز کرد. از آن زمان تا حال فعالیت رسانهها در غرب کشور گستردگی چشمگیری داشته است و دهها رسانه تصویری، صوتی، چاپی و دیجیتال در غرب افغانستان به فعالیت آغاز کردهاند که هرچند یک تعداد در نیمه راه از فعالیت باز ماند، ولی تعدادی تا هنوز هم به فعالیت خود ادامه میدهند. در کنار آن اکثر رسانههای سراسری و تعدادی از رسانههای بینالمللی نیز در هرات نمایندگی یا خبرنگار فعال دارند که مسایل مربوط به هرات و غرب کشور را پوشش میدهند.
هرچند از نگاه کمی، تعدد رسانهها در غرب کشور چشمنواز است، که البته این تعدد در هرات بیشتر دیده میشود تا ولایتهای دیگر نظیر بادغیس و فراه و غور، با این حال کیفیت نشراتی این رسانهها جای تامل دارد. پس از آنکه نظام بازار آزاد مبنای نظام اقتصادی کشور قرار گرفت و بخش عمده فعالیتهایی که در گذشته بر عهده دولت بود به سکتور خصوصی واگذار شد، فعالیت آزاد رسانهای نیز بهعنوان بخش عمده یک نظام مردمسالار مورد تایید دولت قرار گرفت.
نهادهای کمکرسان بینالمللی بخشی از کمکهای خود را برای رشد دموکراسی، حقوق بشر، آزادی بیان و آزادیهای شهروندی اختصاص دادند. این ارزشها نیاز به تریبونی داشت که رسانه بهترین زبان آن بود. به همین دلیل فعالیتهای رسانههای خصوصی در افغانستان مورد حمایت قرار گرفت. دهها رسانه در کابل و بهدنبال آن در دیگر ولایتهای کشور شروع به فعالیت کردند. در هرات نیز در نخست بیشتر رسانهها با کمک و یاری سازمانهای بینالمللی شکل گرفت ولی بعدها افراد و جریانهای سیاسی و اقتصادی نیز دست به تاسیس و اداره رسانهها زدند. یک تعداد از این رسانهها بخش عمده فعالیت نشراتی خود را به تفریح و سرگرمی اختصاص دادند.
مخاطب اصلی نشرات چنین رسانههایی جوانان بودند که علاقه فراوان به برنامههای تفریحی داشتند. موسیقی تقریبا بخش اعظم نشرات رسانههای صوتی و تصویری را احتوا کرده بود. رسانههای چاپی محدودی نیز در هرات فعالیت خود را آغاز کردند ولی یک تعداد از این رسانههای چاپی قبل از اینکه یکسالگی نشرات خود را جشن بگیرند، از فعالیت باز ماندند. بخش محدود نشرات رسانهها به مسایل مهم کشوری اختصاص داشت.
خبر، برنامههای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی نشرات کمتر داشت و تنها زمانی که کشور در آستانه یک مساله مهم سیاسی مانند انتخابات، معاهدههای مهم استراتژیک و یا کنفرانسهای بینالمللی مهم برای افغانستان قرار میگرفت، برنامههای سیاسی مقداری رخ مینمود. با کم شدن حمایتهای مالی سازمانهای بینالمللی و کاهش پروژهها فعالیت رسانهها هم با رکود روبهرو شد. اکثر رسانهها نتوانستند در طول فعالیتشان مخاطب کافی که بتواند پشتوانه تداوم فعالیتشان شود را بهدست بیاورند. آگهیهای تجارتی نیز که بخش عمده هزینههای رسانهها را تشکیل میداد، بهدلیل رکود فعالیتهای اقتصادی نیز کم شد.
در هرات رسانهها نیز برای جذب تبلیغات بیشتر، کمترین قیمت را برای جذب تبلیغات در نظر گرفتند. رفته رفته این مساله بهجایی رسید که رسانهها مجبور شدند در قبال یک بار نشر یک تبلیغ تجارتی بارها آن را رایگان نشر کنند تا بتوانند تبلیغ بیشتری را جذب کنند. یک تعداد از رسانهها نیز که از سوی سرمایهگذاران ایجاد شده بود بهدلیل عدم سوددهی تعطیل گردید. در حال حاضر نیز به استثنای تعدادی از رسانهها که فعالیتشان بهطور روتین پیش میرود، بخشی از فعالیت رسانهای در هرات یا صرف برنامههای تفریحی است یا هم در کمترین وضعیت فعالیت خود قرار دارند.
با این حال نباید بهطور کل از تاثیرگذاری رسانهها چی رسانههای سرتاسری باشد یا رسانههای محلی، بر روند شکلدهی مناسبات اجتماعی غافل بود. رسانهها در غرب کشور توانستهاند در بسیاری معضلات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی تاثیرگذار باشند. آنان توانستند با انعکاس نابهسامانیهای متعدد در ادارات دولتی، سازمانهای غیردولتی و خود جامعه دولت را مجبور به اتخاذ تدابیر لازم در این رابطه سازند. بهطور مثال ناامنی در هرات چالش مهم و تاثیرگذار بوده و است. بسیاری از فعالیتهای اقتصادی زیر سایه ناامنی با رکود مواجه شدند.
فعالیتهای سیاسی و مدنی نیز از ناامنیها تاثیرپذیر بودند. اختطاف پیهم سرمایهداران یا حتا کسانیکه زندگی نسبتا مرفهتری دارند، امان مردم را در هرات میربود و در چنین احوالی بود که رسانهها بهطور مستمر و متداوم ناامنی و تاثیرات آن را پوشش دادند. خصوصا انعکاس واکنشهای شهروندان که گاه در قالب اعتراض و اعتصاب شکل میگرفت توسط رسانهها پوشش داده شد. و این مساله باعث گردید تا دولت برای تغییر دست به کار شود و گاه حتا رهبری اداره محلی را تغییر دهد.
از سوی دیگر هرات از جمله مناطقی افغانستان است که خشونت زیادی را علیه خبرنگاران اعمال کرده است. در قدم اول مسوولین اداره دولتی بیشترین خشونت را علیه خبرنگاران در هرات اعمال کردهاند. بهدنبال آن تروریستها، زورمندان محلی و حتا مردم عادی نیز به خبرنگاران خشونت ورزیدهاند. این خشونتها گاه تعدادی از خبرنگاران را مجبور به خودسانسوری کرده است و گاه مجبور ساخته است تا از نشر گزارشهای چالشبرانگیز ابا ورزند. بهطور کل همانطور که تعدد رسانهها در هرات چشمگیر است، همانقدر مشکلات و چالشهای پیش روی رسانهها نیز گسترده و زیاد است. با این حال خبرنگاران تلاش کردهاند تا حد امکان مشکلات موجود در جامعه را در رسانههای سراسری، محلی و بینالمللی انعکاس بدهند. نویسنده: فریدون آژند، روزنامه هشت صبح