معرفی
جامعه رسانهای متکثر و رسانههای آزاد از دستاوردهای مهم نظام افغانستان پس از تحول سال 2001 به شمار میرود که با حمایت جامعه بینالمللی امکان آن فراهم شد. در دو دهه اخیر با وجود جنگ و نابسامانیهای زیاد و جان باختن دستکم 128 خبرنگار و کارمند رسانهای( 125 خبرنگار تا قبل از سقوط کابل و بازگشت طالبان به قدرت)، رسانههای آزاد از نظر کمی و هم از نظر کیفی رو به رشد بود و از این منظر در جایگاه به مراتب بهتر از همسایهها و حتی بسیاری از کشورهای منطقه قرار داشت.
اما با سقوط نظام جمهوری در 15 اگست 2021 و بازگشت دوباره طالبان به قدرت، وضعیت آزادی رسانهها در کشور نیز به شکل گستردهای تغییر کرد؛ محدودیتها با گذشت زمان بر رسانهها و خبرنگاران افزایش پیدا کرد و در سال 2023 به اوج رسید.
در این گزارش که وضعیت آزادی رسانهها در افغانستان در دوره زمانی ماه جنوری تا ماه دسامبر سال 2023 میلادی به بررسی گرفته شده است که شامل خلاصه گزارش، آمار رویدادهای ناقض آزادی رسانهها و خبرنگاران از جمله خشونت، تهدید، بازداشت و حملههای هدفمند به تفکیک حوزهها و ولایات کشور میشود که بر مبنای شمارشگر رویدادهای مرکز خبرنگاران تهیه شده است. مرکز خبرنگاران افغانستان رویدادهایی نقض حقوق خبرنگاران و کارمندان رسانهای را مستند کرده و در این شمارشگر که آنلاین است و برای همه قابل دسترس میباشد، درج میکند. این شمارشگر بر مبنای معلومات نمایندگان مرکز خبرنگاران افغانستان در ولایات، خبرنگاران آزاد، رسانهها و منابع محلی به روز رسانی میشود.
سایر رویدادهای برجسته سال 2023 از جمله برگزاری محاکم رسیدگی به پروندههای شماری از مدیران رسانهها و خبرنگاران، بازداشتهایی که رسانهای شده است، در این گزارش درج شده است. افزون بر این، در بخش دیگری از گزارش فهرستی از رسانههایی که در جریان سال به دستور مقامهای طالبان بسته شدند و یا رسانههایی که در داخل و یا خارج از کشور آغاز به کار کردند، ارایه شده است. در گزارش سال 2023 مرکز خبرنگاران افغانستان سایر رویدادهای عمده سال از جمله بزرگداشت روز ملی خبرنگار، اهدای جایزه خبرنگار سال افغانستان، درخشش و تقدیر از خبرنگاران افغان در سطح جهانی نیز درج شده است و در بخش پایانی، نتیجه تحقیق مرکز خبرنگاران در مورد سیاست رسانهای حکومت طالبان ارایه و به بررسی گرفته شده است.
خلاصه گزارش
گزارش کنونی مرکز خبرنگاران افغانستان، شامل آمار موارد نقض آزادی رسانهها و خبرنگاران در سال 2023 میلادی(11 جدی 1401- 10 جدی 1402) در هشت حوزه است که تمام ۳۴ ولایت کشور را در برمیگیرد. بر پایه این گزارش، رسانهها و خبرنگاران در سال 2023 در افغانستان، به لحاظ سطح آزادی و برخورداری از حقوق بنیادی و قانونیشان با محدودیتهای شدیدی مواجه بودند و حقوقشان به شکل گستردهای نقض شده است.
مبنای این محدودیتها و نقض حقوق گسترده حقوق خبرنگاران و رسانهها، دستکم 14 دستورالعمل رسانهای بوده است که شماری از آنها در سال 2023 صادر شده است. این دستورالعملها طیف وسیعی از امور مرتبط با رسانهها را در برمیگیرد که شامل ممنوع شدن کار زنان در رادیو تلویزیون ملی، ممنوع شدن پوشش خبری تظاهرات و اعتراضهای مدنی، وضع محدودیت بر چگونگی تهیه و نشر خبر و گزارش و تولید محتوا، الزام به نام بردن از طالبان به عنوان حکومت افغانستان، ممنوع شدن نشر موسیقی، الزام زنان خبرنگار به پوشاندن صورت و منع حضور زنان در نمایشنامهها و برنامههای سرگرمی رسانهای، تفکیک جایگاه حضور زنان و مردان در رسانهها و ممنوعیت مصاحبه زنان با مردان و یا مردان با زنان میشود. خودداری رسانهها از مصاحبه با مخالفان و منتقدان طالبان، ممنوع شدن پخش برنامههای رادیو تلویزیونهای بینالمللی در افغانستان، ممنوع شدن نشر اعلانهای تجارتی با محتوای سیاسی، امنیتی و اجتماعی بدون هماهنگی مقامهای مسؤل، ممنوع شدن نقد مسؤلان حکومت طالبان، ممنوع شدن نشر صدای زنان از رسانهها(هلمند) و ممنوع شدن همکاری با «رسانههای ممنوعه» از دیگر دستورالعملهای صادر شده میباشد که همه آنها با جدیت در 12 ماه گذشته اجرا شد.
در این گزارش تصریح شده است که در سال 2023 اجرای کامل این دستورالعملها که در برخی موارد بسیار گسترده و مبهم میباشد، بر تولیدات رسانهها و محتوای کاری آنها تاثیر ویرانگری داشته است. مقامهای طالبان به ندرت با رسانهها مصاحبه میکنند و سخنگویان رسمی نیز برای همه خبرنگاران و در زمان مناسب قابل دسترس نیستند و یا به سادگی و به راحتی از پاسخگویی به سؤالهای جدی و عمیق خودداری میکنند.
هر چند در این دستورالعملهای رسانهای در مورد پیامدهای خودداری خبرنگاران و رسانهها از اجرای آنها چیزی گفته نشده است، با اینحال یافتههای مرکز خبرنگاران افغانستان نشان میدهد که خبرنگارانی که این دستورها را نادیده گرفتند، تهدید و یا زندانی شدهاند و یا رسانهها با اقدامهای تنبیهی از جمله منع فعالیت موقت یا دائمی مواجه گردیدهاند.
در گزارش سالانه مرکز خبرنگاران افغانستان آمده است که شمارشگر این نهاد در سال 2023، دستکم 168 رویداد نقض حقوق خبرنگاران را ثبت کرده است که شامل جان باختن یک خبرنگار و زخم برداشتن 19 خبرنگار دیگر، 87 مورد تهدید و 61 مورد بازداشت خبرنگاران می باشد. موارد ثبت شده نقض حقوق خبرنگاران و رسانهها در سال 2023 به لحاظ کمی نسبت به سال 2022 کاهش قابل ملاحظهای را نشان میدهد اما از نظر کیفی و ساختاری تغییری مشاهده نمیشود. مرکز خبرنگاران افغانستان درسال 2022، 260 رویداد نقض حقوق خبرنگاران و رسانهها ثبت کرده بود که شامل 2 مورد زخمی، 11 مورد خشونت فیزیکی، 128 تهدید و 119 مورد بازداشت خبرنگاران بود.
از مجموع رویدادهای ثبت شده در سال 2023، هشت مورد منع فعالیت رسانهها بوده است که پنج مورد آن به صورت موقت از یک تا چندین هفته میباشد و سه رسانه دیگر شامل دو وبسایت خبری و یک رادیو همچنان اجازه فعالیت ندارند.
افزون بر این، در 12 ماه گذشته، دستکم 4 جلسه محاکمه برای مدیران مسؤل رسانهها و خبرنگاران در کشور برگزار شده است. برپایه معلومات مرکز خبرنگاران افغانستان، این دادگاهها برای رسیدگی غیابی به اتهامهای مدیران مسؤل 10 رسانه خصوصی، محاکمه حضوری سه کارمند رادیو و تلویزیون ملی و مدیران مسؤل دو رادیو خصوصی برگزار شد که بجز در پرونده کارمندان رادیو و تلویزیون ملی و مدیر مسؤل یک رسانه خصوصی که جنایی اعلام شد، دیگر متهمان بخاطر کار رسانهای تحت پیگرد قرار گرفتند. از جمله محکوم شدگان، در حال حاضر مدیر مسؤل دو رسانه که هر کدام به یک سال زندان محکوم شدهاند، در حال گذارندن دوران محکومیت خود میباشند.
یافتههای این گزارش نشان میدهد که اداره استخبارات و همچنان وزارت امر به معروف طالبان به شکل مستقیم و غیر مستقیم با -بازداشت، تهدید و ترساندن خبرنگاران- روند سرکوب رسانهها و آزادی بیان را در سال 2023 را به عهده داشتند و تلاش زیادی کردند تا دستورالعملهای رسانهای را با شدت و جدیت اجرا کنند. در عین حال، با وجود تلاشهای وزارت اطلاعات و فرهنگ جهت رسیدگی به شکایات و تخطیها از طریق کمیسیون اختصاصی آن، این کمیسیون به دلیل اعمال قدرت و فشار نمایندگان استخبارات و امر به معروف موفقیت ملموسی در بهبود وضعیت نداشته است و حتی در مواردی عامل و باعث نقض حقوق خبرنگاران و رسانهها شده است.
آمار رویدادهای ناقض آزادی رسانهها و خبرنگاران به تفکیک حوزههای کشور
حوزه پایتخت(کابل): در حوزه پایتخت که در این گزارش شامل ولایات کابل، پروان، پنجشیر، کاپیسا و میدان وردک میشود، 39 مورد که شامل 21 بازداشت و 18 تهدید میشود در این حوزه ثبت شده است. این تعداد رویداد شامل 37 رویداد(20 بازداشت، 17 تهدید) در کابل، 2 رویداد(1 بازداشت، 1 تهدید) در پروان میباشد.
حوزه شمال: این حوزه شامل ولایات بلخ، فاریاب، جوزجان و سمنگان میشود، نیز شاهد موارد قابل ملاحظه خشونت بوده است. در ۱۲ ماه گذشته، 30 رویداد در این حوزه به ثبت رسیده است. از این تعداد، 24 مورد( یک کشته، 19 زخمی، 3 تهدید، 1 بازداشت) در بلخ، 3 تهدید در سمنگان، 2 تهدید در جوزجان و 1 بازداشت در فاریاب میباشد.
حوزه شمال شرق: در این حوزه که شامل ولایات بدخشان، تخار، بغلان و کندز می شود، 11 رویداد گزارش شده است. از آن جمله، ۳ مورد(2 بازداشت، ۱ تهدید) در بدخشان، 3 بازداشت در بغلان و 3 رویداد(2 بازداشت، 1 تهدید) در کندز و 2 مورد( 1 بازداشت، 1تهدید) در تخار ثبت شده است.
حوزه جنوب: دراین حوزه که شامل ولایات قندهار، هلمند، ارزگان، زابل و نیمروز میشود، 15 رویداد به ثبت رسیده است. از این تعداد، 6 تهدید در هلمند، 5 بازداشت در قندهار، 2 بازداشت در زابل، 1 بازداشت در ارزگان و 1 تهدید در نیمروز رخ داده است.
حوزه جنوب شرق: در حوزه جنوب شرق که در این گزارش شامل ولایات خوست، پکتیا، پکتیکا، لوگر و غزنی میشود 36 رویداد ثبت شده است. این رویدادها شامل 29 مورد(23 تهدید، 6 بازداشت) در خوست، 5 رویداد (4 بازداشت، 1 تهدید) در غزنی، 1 تهدید پکتیکا و 1 مورد بازداشت در پکتیا میباشد.
حوزه شرق: در حوزه شرق که در برگیرنده ولایات ننگرهار، لغمان، کنر و نورستان میباشد، 13 رویداد ثبت شده است که شامل 12 مورد(8 تهدید، 4 بازداشت) در ننگرهار و ۱ بازداشت در کنر میباشد.
حوزه غرب: در حوزه غرب که شامل ولایات هرات، بادغیس و فراه میشود، 5 رویداد ثبت شده است. از این تعداد، 2 مورد تهدید در هرات،2 تهدید در بادغیس و1 بازداشت در فراه میباشد.
حوزه مرکز: در حوزه مرکز که در این گزارش شامل ولایات بامیان، غور و دایکندی میشود، 19 رویداد ثبت شده است. از این تعداد، 13مورد (9 تهدید، 4 بازداشت) در دایکندی و 6 مورد( 5 تهدید، 1 بازداشت) در بامیان میباشد.
رویدادهای برجسته سال 2023
1- انفجار «سازماندهی شده» و «هدفمند» در گردهمایی خبرنگاران در مزارشریف
روز 10 مارچ «مرکز فرهنگی-اجتماعی تبیان» برنامهای را به مناسبت فرا رسیدن روز ملی خبرنگار(27 حوت/18 مارچ)، با عنوان «مدیریت رسانه و ترویج فرهنگ» در دفتر این نهاد در مزارشریف تدارک دیده بود وقرار بود از شماری از خبرنگاران نیز از سوی مرکز مذکور تقدیر شوند. منابع به مرکز خبرنگاران افغانستان گفتند که در آغاز این نشست که حوالی چاشت آغاز شد، انفجاری قوی در داخل سالن رخ داد. متاسفانه بر اثر این رویداد، حسین نادری گزارشگر صدای افغان(آوا) و اکمل نظری، کارآموز خبرنگاری در این خبرگزاری، جان باخت. در این رویداد که به داعش مسؤلیت آن را به عهده گرفت، بیش از ۳۰ تن از جمله ۱۹ خبرنگار از رسانههای مختلف نیز زخم برداشتند. بیشتر این خبرنگاران از ناحیه سر و صورت آسیب دیدند.
بنابر معلومات خبرگزاری صدای افغان، حسین نادری ۲۰ ساله و دانشجوی سال دوم فاکولته حقوق بود. حسین باشنده اصلی ولسوالی سوزمه قلعه ولایت سرپل و از دوسال پیش به این سو به عنوان گزارشگر محلی این خبرگزاری در ولایت بلخ کار میکرد و در عین حال با دفتر تبیان نیز همکار بود. گفته شده است که اکمل نظری دانشجوی رشته خبرنگاری بود و به عنوان کارآموز با صدای افغان همکاری میکرد اما کارمند و گزارشگر این رسانه نبود.
در جریان دو دهه اخیر که رسانههای آزاد از نظر کمی و کیفی رشد زیادی داشت، جامعه رسانهای کشور به دلیل شرایط جنگی و ناامنی گسترده قربانیان زیادی از جامعه رسانهای گرفت. آمار مرکز خبرنگاران افغانستان نشان میدهد که از سال ۲۰۰۱ تا سقوط نظام جمهوری در میانه اگست ۲۰۲۱، دستکم 125 خبرنگار و کارمند رسانه بر اثر حملههای هدفمند و یا در جریان جنگ و رویدادهای جنایی جان خود را از دست دادند. پس از سقوط حکومت جمهوری و آغاز حکومت طالبان، سه خبرنگار دیگر نیز جان خود را از دست دادند که یکی از این قربانیان مربوط به سال 2023 میشود.
2- خبرنگارانی که به مرگ طبیعی از دنیا رفتند
در 12 ماه گذشته متاسفانه چهار خبرنگار نیز به مرگ طبعیی از دنیا رفتند:
21 جنوری: فیض الله چغتایی خبرنگار با سابقه محلی و مدیر آژانس باختر در فاریاب دراثر بیماری درگذشت. باختر گزارش داد که به دلیل «فشاربلند و ایست قلبی» در شهرمیمنه مرکز فاریاب جان خود را از دست داد.
22 فبروری: اجمل یزدانی خبرنگار پیشکسوت افغان بعد از یک دوره طولانی مبارزه با بیماری سرطان، روز گذشته در سن ۴۶ سالگی در شهر لندن ایالت اونتاریو کانادا درگذشت. اجمل یزدانی از دو و نیم سال پیش که بیماری سرطان وی تشخیص شد، در افغانستان، ایران و پاکستان تحت درمان بود. او شش ماه قبل در حالی که بیماریاش شدت پیدا کرده بود، به عنوان پناهنده در کانادا پذیرفته شد و همراه با همسر و سه فرزندش به این کشور رفت و در آن جا معالجه خود را ادامه داد.
24 فبروری: همیشه بهار غفوری، تهیه کننده، گوینده و همکار تخینکی سابق رادیو و تلویزیون ملی در هرات بر اثر بیماری در ۵۶ سالگی درگذشت. خانم غفوری سال گذشته بعد از روی سقوط نظام جمهوری همراه با خانواده اش به ایران مهاجر شده بود. همیشه بهار غفوری حدود سه دهه به عنوان تهیه کننده، گوینده و همکار تخینکی در رادیو و تلویزیون ملی در هرات کار کرده بود. این کارمند با سابقه رادیو و تلویزیون ملی از بیماری کلیه(گرده) رنج میبرد و با شدت گرفتن بیماریاش، سه روز قبل به هرات انتقال و در این شهر درگذشت.
23 اپریل: کریمالله سروری، خبرنگار با سابقه رادیو و تلویزیون ملی در ولایت خوست، بر اثر بیماری به سن ۶۶ سالگی درگذشت. بنابر معلومات همکاران کریم الله سروری، مرحوم سروری شب گذشته به دلیل «حمله قلبی» جان باخت و امروز در مراسمی با حضور خانواده، نزدیکان، خبرنگاران و فرهنگیان خوست در محله «متون کوریان» شهر خوست، به خاک سپرده شد.
3- برگزاری محاکم رسیدگی به پروندههای شماری از مدیران رسانهها و خبرنگاران
در سال 2023 دستکم 4 جلسه محاکمه برای مدیران مسؤل رسانهها و خبرنگاران در کشور در شمارشگر مرکز خبرنگاران افغانستان به ثبت رسید. برپایه معلومات مرکز خبرنگاران افغانستان، این دادگاهها برای رسیدگی غیابی به اتهامهای مدیران مسؤل 10 رسانه، سه کارمند رادیو و تلویزیون ملی و مدیران مسؤل دو رادیو خصوصی برگزار شد.
1-3 محاکمه غیابی مدیران مسؤل 10 رسانه در کابل
عبدالحق حماد، رئیس اداره نظارت بر رسانههای در وزارت اطلاعات و فرهنگ حکومت طالبان روز دوشنبه، 2 جنوری در مصاحبهای با خبرگزاری دولتی باختر گفت که «موضوع رسانههایی که علیه نظام [طالبان] تبلیغ میکنند» به دادگاه کابل ارجاع داده شده است. او گفت محکمه در «روزهای آینده» درباره این رسانهها تصمیم میگیرد. چهار روز بعد حماد گفت که جلسه محاکمه به دلیل حضور نداشتن نمایندگان این رسانهها به تعویق افتاده است.
2-3: محاکمه دو کارمند و یک مجری سابق رادیو و تلویزیون ملی در ولایت غور
محکمه ابتدایی فیروزکوه مرکز ولایت غور در جلسهای غیر علنی که 5 جنوری برگزار شد، دو کارمند رادیو و تلویزیون ملی در ولایت غور از جمله یک گزارشگر و مدیر اداری و همچنان یک مجری سابق این رسانه را را به اتهام«جعل اسناد» به زندان محکوم کرد. یک منبع در غور به مرکز خبرنگاران افغانستان گفت که دادگاه فیروزکوه خبرنگار و مدیر اداری رادیو و تلویزیون ملی در غور را به ۱۸ روز زندان و مجری پیشین برنامههای اجتماعی این رسانه(قبل از سقوط نظام جمهوری)، به دو ماه زندان محکوم کرد.
3-3: محکومیت صاحب امتیاز رادیو ممتاز در فاریاب به یک سال زندان
18 آگست: محکمه ابتدایی میمنه مرکز ولایت فاریاب، امینالله عالمی، مؤسس و مسؤل اجرایی رادیو محلی ممتاز در ولایت فاریاب را به یک سال زندان محکوم کرد. 22 جولای 2023 منابع محلی در فاریاب به مرکز خبرنگاران افغانستان گفتند که عالمی در میمنه بازداشت شده است. به گفته این منابع، بازداشت مسؤل اجرایی رادیو ممتاز به فعالیت او به عنوان صاحب امتیاز رادیو ممتاز ارتباطی ندارد و او در پیوند به یک «موضوع غیر رسانهای و شخصی» بازداشت شده است.
4-3: محکومیت مدیر مسؤل رادیو نسیم به یک سال زندان
محکمه ابتدایی نیلی مرکز ولایت دایکندی، روز 11 دسامبر، سلطان علی جوادی مدیر مسؤل رادیو خصوصی نسیم در این ولایت را به اتهام تبلیغات علیه طالبان و جاسوسی برای کشورهای خارجی به یک سال زندان محکوم کرد. یک منبع محلی به مرکز خبرنگاران افغانستان گفت که محکمه ابتدایی شهری به جوادی گفته است که به نفع اوست که این حکم را بپذیرد و خواستار تجدید نظر نشود و جوادی نیز این درخواست محکمه را پذیرفته است. به گفته این منبع، همسر جوادی نیز در این جلسه محاکمه حضور داشت و جوادی بعد از ابلاغ حکم به زندان انتقال داده شد.
ادامه روند بازداشت گسترده خبرنگاران
در سال 2023، 61 رویداد بازداشت خبرنگاران در کشور در شمارشگر مرکز خبرنگاران افغانستان ثبت شد که نشان دهنده سطح بسیار بالای خطرهایی است که خبرنگاران در کشور با مواجه میباشند. بیشتر این بازداشتها، موقت بوده و از یک تا چند ساعت و چند روز و حتی چند هفته طول کشیده است و در مواردی از یک ماه تا حداکثر 9 ماه ادامه یافته است. در این گزارش در مورد شماری این بازداشتها معلوماتی درج شده است اما به دلیل ملاحظات امنیتی همه موارد درج نشده است.
1 جنوری: فیضالله فیضبخش، خبرنگار آزاد در کابل بعد از حدود ۵ ماه، با «سپردن تعهد» از زندان استخبارات در کابل آزاد شد. فیضبخش، خبرنگار آزاد 17 آگست 2022 همراه با ایور شیرر خبرنگار امریکایی هنگام تصویربرداری از «محل کشته شدن» ایمن ظواهری رهبر القاعده در کابل، توسط کارمندان استخبارات بازداشت شده بود. شیرر 10 روز قبل از فیضبخش آزاد شد و به امریکا برگشت.
3 جنوری: خالد قادری مجری پیشین رادیو نوروز در هرات بعد از حدود ۱۰ ماه از زندان، آزاد شد. خالد قادری به دلیل نشر دیدگاه انتقادیاش در مورد طالبان در شبکههای اجتماعی، از سوی محکمه هرات به یک سال زندان محکوم شده بود و از 17 مارچ 2022 در زندان بود.
19 فبروری: محمدیار مجروح خبرنگار محلی تلویزیون طلوعنیوز در قندهار بعد از سپری کردن پنج روز از بازداشتگاه استخبارات آزاد شد. منابع محلی در مورد اتهام و شرایط آزادی این خبرنگار ابراز نظر نکردند.
20 فبروری: قدرت الله ترار خبرنگار تلویزیون زرغون در خوست بعد از حدود سه ماه از زندان آزاد شد. یک منبع در ولایت خوست که خواست نامش افشا نشود گفت که ترار به دلیل نوشتههای انتقادیاش در فیسبوک زندانی شده بود.
6 اپریل: غلامعلی وحدت گزارشگر تلویزیون تنویر، نورآغا سادات گزارشگر و صفیالله صفا تصویربردار رادیو و تلویزیون ملی ولایت بغلان، بعد از ۲۸ ساعت از بازداشتگاه استخبارات با ارایه«ضمانت»آزاد شدند. برخی منابع محلی گفتند که این خبرنگاران به در پیوند به محتوای گزارشی در مورد وضعیت امنیتی بغلان که از تلویزیون ملی نشر شد، بازداشت شده بودند.
4 می: خیرالله پرهر خبرنگار ورزشی در ولایت ننگرهار، بعد از حدود چهار ماه با سپردن «ضمانت» آزاد شد. تا اکنون جزئیات و شرایط آزادی او مشخص نیست. خیرالله پرهر 9 جنوری 2023 از سوی اداره استخبارات در کابل بازداشت شده بود.
10 می: مسؤلان سه رسانه خصوصی و یک گزارشگر محلی در خوست که دو روز پیش بازداشت شده بودند، آزاد شدند. سخی سرورمیاخیل مدیر مسؤل رادیو و تلویزیون غرغشت، محمدالدین شاه خیالی مدیر مسؤل رادیو ولس غژ، پامیراندیش مهیدی، مدیر مسؤل رادیو چنار و عبدالرحمان آشنا گزارشگر رادیو نن به دلیل نشر موسیقی در این رسانهها بازداشت و تحت تحقیق قرار گرفتند.
19 می:علی لطیفی خبرنگار افغان-امریکایی که شب گذشته در کابل بازداشت شده بود، آزاد شد. علی لطیفی در توییتی اعلام کرد که او بخاطر « یک سوء تفاهم» بازداشت شده بود.
20 جون: رضا شهیر خبرنگار سابق تلویزیون راه فردا که خانوادهاش گفته بود چهار روز قبل بعد از بازگشت از ایران در مسیر شاهراه هرات-کابل توسط نیروهای طالبان بازداشت شده است، از آزادیاش خبر داد. در حالی که مسؤلان محلی طالبان در ولایت زابل خبر بازداشت رضا شهیر رد کردند، اما رضا شهیر به مرکز خبرنگاران افغانستان گفت که در جایی مربوط به ولایت زابل از سوی شماری از افراد مسلح که خود را مربوط به طالبان میخواندند، به اتهام فعالیتهای خبرنگاریاش بازداشت شده بود. شهیر گفت که به دلیل «نگرانیهای امنیتی» نمیتواند جزئیات بیشتری ارائه کند.
12 جولای: لطیف یعقوبی خبرنگار تلویزیون آشنا(صدای امریکا) که توسط کارمندان اداره امر به معروف غزنی از یک تالار عروسی بازداشت شده بود، بعد از سپری کردن یک شب، آزاد شد.
26 جولای: عرفان الله بیدار مجری رادیو صفا در جلال آباد که دو هفته پیش بازداشت شده بود، آزاد شد. بیدار بعد از ظهر 12 جولای از مقابل جاده مسجد عیدگاه جلال آباد مرکز ولایت ننگرهار همراه با موترش ناپدید شد. منابع به مرکز خبرنگاران گفته بودند که او از سوی استخبارات بازداشت شده است.
5 اگست: سید نصرت مهدی تصویربردار و خلیل بنا گزارشگر محلی در کابل، بعد از حدود پنچ ماه از زندان استخبارات آزاد شدند. این دو خبرنگار به اتهام همکاری با تلویزیون آمو بازداشت شده بودند.
6 اگست: سید وحدتالله ابدالی خبرنگار خبرگزاری دولتی باختر در ولایت غزنی بازداشت شد. یک منبع محلی گفت که ابدالی در محل زندگیاش- قریه قلعه نو ولسوالی خواجه عمری- از سوی قوماندانی امنیه این ولسوالی همراه با شمار زیادی از اهالی محل در ارتباط با یک موضوع جنایی بازداشت و تحت تحقیق و بازجویی قرار گرفت.
11 آگست: حسیب حساس خبرنگار رادیو سلام وطندار در کندز، حبیبالله سراب خبرنگار تلویزیون آریانانیوز در ولایت پکتیا و پرویز سرگند خبرنگار آزاد در ولایت کنر از سوی اداره استخبارات بازداشت شد.
13 آگست: عطاءالله عمر خبرنگار طلوعنیوز و وحیدالرحمان افغانمل و شمساالله عمری خبرنگاران آزاد در قندهار از سوی استخبارات بازداشت شدند.
26 آگست: محمد حسین ولایتی عکاس خبرگزاری تسنیم ایران که 19 اگست هنگام خروج از افغانستان، توسط استخبارات در میدان هوایی کابل بازداشت شده بود، آزاد و به سفارت این کشور انتقال داده شد. به گفته تسنیم، ولایتی در یک سفر کاری به افغانستان رفته بود.
31 آگست: عطاءالله عمر گزارشگر طلوع نیوز در قندهار، محبوبالله حکیمی، گزارشگر آزاد در زابل، و فقیرمحمد فقیرزی و جانآغا صالح گزارشگران رادیو کلید در ننگرهار و حسیب حساس گزارشگر سلام وطندار درکندز از زندان آزاد شدند. عطاءالله عمر، 13 آگست، محبوبالله حکیمی، 12 آگست و فقیرمحمد فقیرزی، جانآغا صالح و حسیب حساس، 10 آگست بازداشت شده بود.
2 سپتامبر: حبیب الله سراب، خبرنگار تلویزیون آریانانیوز در پکتیا و پرویز سرگند خبرنگار آزاد در کنر بعد از سه هفته از زندان آزاد شدند. همچنان دریک رویداد دیگر، شاهمحمود همدرد خبرنگار تلویزیون ملی در ارزگان که از 21 اگست در این ولایت زندانی بود آزاد شد.
18 اکتبر: مرتضی بهبودی، خبرنگار افغان-فرانسوی زندانی در کابل بعد از 284 روز آزاد شد. بهبودی که سابقه کار به عنوان عکاس خبری و گزارشگر را با شماری از رسانههای فرانسوی در کارنامه دارد، 7 جنوری سال 2023 هنگامی که میخواست اعتبارنامه کاریاش را در کابل دریافت کند، از سوی استخبارات به اتهام جاسوسی بازداشت شد.
19 دسامبر: روحالله سنگر خبرنگار طلوع نیوز در ولایت پروان که روز 17 دسامبر از سوی اداره استخبارات این ولایت بازداشت شده بود، آزاد شد. مسؤلان محلی در مورد دلیل بازداشت این خبرنگار ابراز نظر نکردند اما برخی منابع آگاه به مرکز خبرنگاران گفتند که سنگر در پیوند به رعایت نکردن دستورالعملهای رسانهای اداره محلی طالبان بازداشت شده است.
21 دسامبر: عبدالرحیم محمدی خبرنگار تلویزیون تمدن در ولایت قندهار بعد از 17 روز آزاد شد. این خبرنگار محلی 4 دسامبر از سوی استخبارات قندهار احضار و بازداشت شده بود. تلویزیون تمدن و خانواده محمدی در مورد دلیل بازداشت و شرایط آزادی این خبرنگار ابراز نظر نکردند.
رسانههایی که در سال 2023 به دستور مقامهای طالبان بسته شدند
10 فبروری: دوماه بعد از بسته شدن بستن فرکانسی «اف-ام» رادیو آزادی و رادیو صدای امریکا از سوی طالبان، وبسایتهای این دو رادیو نیز در افغانستان بسته و یا دسترسی به آن محدود شد. این دو رادیو به تبلیغات علیه حکومت طالبان متهم شده بودند.
31 مارچ: رادیو بانوان در فیض آباد مرکز ولایت بدخشان به دستور ریاست اطلاعات و فرهنگ و ریاست امر به معروف و نهی از منکر این ولایت، بسته شد. ناجیه سروش، مدیر مسؤل رادیو صدای بانوان بدخشان گفت که روز 30 مارچ پس از نشر یک سرود دینی عربی همراه با موسیقی از رادیو بانوان، مسؤلان محلی دستور توقف فعالیت این رادیو را صادر کردند. رادیو بانوان 6 اپریل بعد از این که مدیر مسؤل این رسانه یک تعهدنامه کتبی را مبنی بر نشر نکردن موسیقی امضاء کرد، اجازه فعالیت بدست آورد و بازگشایی شد.
31 جولای: کارگاه آموزشی خبرنگاری که از سوی رادیو و تلویزیون همیشه بهار با حضور زنان و مردان در جلالآباد مرکز ولایت ننگرهار راهاندازی شده بود، از سوی نیروهای امنیتی طالبان در این ولایت بسته شد. اتل استانکری مدیر مسؤل همیشه بهار گفت که این رویداد حوالی ساعت ۲:۳۰ بعد از ظهر 31 جولای رخ داد و نیروهای امنیتی طالبان ضمن رفتار خشونت آمیز با کارمندان رادیو و تلویزیون همیشه بهار و تهدید آنان گفتند که اجازه ندارند چنین برنامهای با حضور دختران برگزار کنند و سپس با تهدید به شرکت کنندگان دستور دادند هر چه زودتر آنجا را ترک کنند.
1 آگست: یک روز بعد از بسته شدن کارگاه آموزش خبرنگاری شبکه رادیو و تلویزیون همیشه بهار در جلالآباد، دروازه این رسانه نیز بنا به دستور اداره محلی بسته شد. اتل استانکزی، مدیر مسؤل همیشه بهار گفت:« نیروهای امنیتی مربوط به قوماندانی امنیه حالی ساعت ۶ بعد از ظهر امروز با ضمن اخراج کارمندان از ساختمان رادیو و تلویزیون همیشه بهار در حوزه چهارم جلالآباد، دروازه آن را قفل زدند.»
همیشه بهار 20 اگست اجازه فعالیت بدست آورد و بازگشایی شد. صدیقالله قریشی بدلون، آمر اطلاعات ریاست اطلاعات و فرهنگ طالبان در ننگرهار ضمن اعلام رفع محدودیت اعمال شده بر رادیو و تلویزیون همیشه بهار گفته است که این رسانه به گونه موقت به دلیل «برخی تخطیها»ی رسانهای بسته شده بود.
1 اگست: در پی دستور اداره محلی ننگرهار مبنی بر بستن دروازه رادیو و تلویزیون همیشه بهار در جلال آباد مرکز این ولایت، رادیو محلی «نن» و فرستنده رادیو «جوانان» که در ساختمان همیشه بهار قرار دارند، نیز از فعالیت بازماندند. فرستنده رادیو جوانان برنامههای این رادیوی مستقر در کابل را در ننگرهار نشر میکند. به این دو رسانه 10 اگست اجازه بازگشایی داده شد.
27 سپتامبر: رادیو نسیم در دایکندی از سوی استخبارات این ولایت بسته شد و سلطانعلی جوادی مدیر مسؤل و سیفالله رضایی و مجتبی قاسمی دو خبرنگار این رسانه را نیز بازداشت کردند. هرچند کارمندان رادیو نسیم بعد از 5 ساعت آزاد شدند اما کارمندان استخبارات به جوادی گفته بودند که رادیو نسیم تا «اطلاع ثانوی» مسدود خواهد بود. سلطانعلی جوادی 11 دسامبر از سوی محکمه دایکندی به اتهام تبلیغات علیه طالبان و جاسوسی برای کشورهای خارجی به یک سال زندان محکوم شد و در حال حاضر در زندان بسر میبرد.
سایر رویدادهای عمده در سال 2023
11 جنوری: مرکز خبرنگاران افغانستان با پیوستن به یک ائتلاف بینالمللی سازمانهای حامی رسانهها، نگرانیهای جدی خود را در مورد تأثیر منفی لایحه امنیت ملی بریتانیا بر خبرنگاری در این کشور و الگو برداری حکومتهای مستبد از آن ابراز کرد.
درنامهای سرگشاده خطاب به پارلمان بریتانیا که در وبسایت روزنامه تایمز منتشر شد، ائتلافی متشکل از ۴۳ نهاد امضاء کننده نسبت به خطرهایی که لایحه جدید امنیت ملی ارایه شده به پارلمان، برای افشاگری و خبرنگاری ایجاد میکند، هشدار داده است. این ائتلاف بیم آن دارد که لایحه مذکور در شکل فعلیاش پیامدهای جدی برای افراد شاغل در رسانهها و سازمانهای غیردولتی که از دولتهای خارجی کمک مالی دریافت میکنند، و به طول کلی برای آزادی رسانهها داشته باشد.
13 فبروری: هشت خبرنگار افغان که برای بیبیسی کار میکردند، در یک چالش قانونی در برابر امتناع بریتانیا از انتقال آنها از افغانستان، برنده شدند. نمایندگان حکومت بریتانیا استدلال کرده بودند که هیچ یک از این هشت نفر واجد شرایط انتقال به بریتانیا نیستند اما قاضی دادگاه عالی لندن، رد درخواستهای آنها را «اشتباه» خواند و گفت دولت از معیارهای بسیار محدودی استفاده کرده است تا نتیجهگیری کند که آنها برای دولت بریتانیا کار نکردهاند. به گزارش بیبیسی، ارین الکاک یکی از وکلای این خبرنگاران گفت که زمانی که بریتانیاییها ]بعد از سقوط حکومت جمهوری[ از کابل خارج شدند، بیبیسی اسامی این افراد را بخاطر اینکه در آن زمان کارمند رسانه نبودند، برای تخلیه ثبت نکرده بود.
21 فبروری: اداره محلی ولایت هلمند با ابلاغ دستورالعملی به خبرنگاران، از ممنوع بودن عکاسی و تصویربرداری خبر داد. مطابق با این دستور که به صورت شفافی به خبرنگاران ارایه شد، مصاحبه تصویری با مسؤلان محلی و یا تهیه گزارشهای تصویری از شهروندان ممنوع اعلام شد. این دستور بعد از حدود یک ماه لغو شد.
24 فبروری: سازمان گزارشگران بدون مرز مستقر در پاریس اعلام کرد که به خاطر آزادی مرتضی بهبودی، خبرنگار افغان-فرانسوی در بند طالبان به سازمان ملل متحد شکایت کرده است. این سازمان از دو گزارشگر ویژه ملل متحد در امور حقوق بشر و آزادی بیان خواست با وارد کردن فشار بر طالبان، زمینه آزادی بهبودی را فراهم کند.
14 مارچ: سیرت نوری خبرنگار پژواک که در انفجار گردهمایی خبرنگاران در مرکز فرهنگی تبیان در مزارشریف زخم برداشته بود، در صفحه فیسبوک خود نوشت که مسئولان محلی طالبان داکتران شفاخانه ولایتی بلخ او را که بخاطر معالجه به این شفاخانه مراجعه کرده بود، اخراج کردند. به گفته وی، یک فرد مسلح در اتاقی که او درمان میشد، گفت: «کاش همه اینها]خبرنگاران شرکت کننده در برنامه[ مرده بودند»
3 اپریل: وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان اعلام کرد که قصد دارد مشخصات تمام خبرنگاران افغانستان را در یک پایگاه دادهها ثبت کند و برمبنای آن به خبرنگاران کارت خبرنگاری صادر خواهد کرد. این وزارت در خبرنامهای ضمن اعلام این موضوع، از استخبارات و دیگر نهادهای حکومتی طالبان خواست تا بدون آگاهی کمیسیون بررسی تخلفات رسانهای، در امور رسانهها مداخله نکنند.
15 اپریل: کار ساخت بنای یادبود خبرنگاران در مزارشریف که پنج سال قبل سنگ بنای آن گذاشته شده بود، سرانجام بعد از تاخیر طولانی به پایان رسید و امروز از آن رونمایی شد. در 18 مارچ 2018 در زمان حکومت جمهوری به مناسبت روز ملی خبرنگار، یک چهارراهی در شمال شهر مزارشریف به نام خبرنگاران نامگزاری شد و قرار شد بنای یادبود خبرنگاران نیز در آن محل ساخته شود اما این طرح به دلایلی تکمیل نشد.
19 اپریل: عبدالکبیر معاون سیاسی رئیسالوزرای طالبان در یک «ضیافت افطار» با شماری از مسئولان رسانهها و خبرنگاران در کابل، رسانهها بازوی حکومت طالبان خواند. در خبرنامه ارگ به نقل از عبدالکبیر گفته شده است که طالبان «رسانهها پل ارتباطی میان دولت و ملت میداند و در جهت تقویت آنان تلاش میکند.»
3 می: مرکز خبرنگاران افغانستان به مناسبت سوم ماه می، «روز جهانی آزادی رسانهها»، گزارش خود را در مورد وضعیت آزادی رسانهها در کشور در یک سال اخیر منتشر کرد. بر پایه این گزارش در جریان ۱۲ ماه (ماه می سال ۲۰۲۲ تا می ۲۰۲۳)، دست کم ۲۱۳ مورد رویداد خشونت و تهدید و بازداشت خبرنگاران در کشور به ثبت رسید که در مقایسه با حدود ۱۳۰ رویداد ثبت شده در جریان دوره یکساله قبل از آن، ( می ۲۰۲۱- می ۲۰۲۲)، حدود ۶۴ درصد افزایش را نشان میدهد.
3 می: در روز جهانی آزادی مطبوعات، دفتر نمایندگی سیاسی سازمان ملل متحد در افغانستان(یوناما) نگرانی جدی خود را نسبت به آینده رسانههای افغانستان اعلام کرد. به گفته این سازمان، خبرنگاران افغان مجبور به کار در فضای تهدید آمیز و ترس در میان افزایش محدودیتها توسط مقامات حاکم طالبان هستند. یوناما در خبرنامهای تصریح کرد که موارد متعددی از نقض حقوق بشر علیه خبرنگاران و کارکنان رسانهها توسط مقامات حاکم را در ۱۸ ماه گذشته مستند کرده است. به گفته نمایندگی سازمان ملل متحد در افغانستان، دستگیریها و بازداشتهای خودسرانه، بدرفتاری و تهدید خبرنگاران به عنوان ابزاری برای سرکوب آزادی بیان به کار گرفته شده است.
6 می: خیرالله خیرخواه سرپرست وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان در دیدار با مسئولین رسانهها و خبرنگاران ولایت غزنی گفت که رسانهها جایگاه پل را در یک جامعه دارند و این وزارت در تلاش است تا از بودجه داخلی طرزالعملی را برای رسانههای داخلی ایجاد کند تا از امتیازات دولتی برخوردار شوند.
31 می: مارک پرلمن خبرنگار شبکه خبری فرانس ۲۴ گفت که نیروهای طالبان در کابل به تیم او اجازه ورود به خانه حامد کرزی برای مصاحبه را ندادند.
3 جولای: اداره اطلاعات و فرهنگ خوست از مسؤلان رسانههای محلی خواست تا در یک نشست بسیار مهم که قرار است 9 صبح در این اداره برگزار شود شرکت کنند. در این دعوتنامه گفته شده بود که مسؤلان رسانهها کاپی جواز فعالیت رسانه خود را نیز به همراه داشته باشند و به یاد داشته باشند که هیچ عذر و بهانهای برای شرکت نکردن در این نشست پذیرفته نمیشود. شرکت کنندگان به مرکز خبرنگاران گفتند که قبل از آغاز جلسه، هر کدام از آنها به طور جدگانه به اتاقی خواسته شده و موبایلهایشان گرفته شده و مجبور شدهاند رمز(کد) عبورش را نیز بدهد. متصدی این برنامه حتی شماری از خبرنگاران را برای اطمینان از اینکه موبایل دیگری نداشته باشند، بازرسی بدنی کرده است و از هر کدام از مسؤلان رسانهها خواسته بود که در این مورد با دیگر همکاران خود صحبت نکند. این جلسه با تاخیرطولانی حوالی ساعت 12:30 با حضور شبیراحمد عثمانی رئیس اطلاعات و فرهنگ و نمایندگان استخبارات و امر به معروف آغاز شد و بعد از حدود دو ساعت به پایان رسید. در جلسه به طور خاص شرکت کنندگان خواسته شد که در مورد اینکه «خبرنگار مسلمان» و «خبرنگار ملی» کی است، صحبت کنند. با وصف این، اداره اطلاعات و فرهنگ از تحویل موبایلهای شرکت کنندگان بعد از پایان جلسه خودداری کرده و آنها را حوالی ساعت 6 شام به مالکان تحویل داده است.
13 جولای: رادیو خصوصی نهاد در مزارشریف که سه ماه قبل بعد از خسارت زیاد ناشی از آتش سوزی بازسازی و راه اندازی شده بود، به کارش پایان داد و بسته شد. سید محمد یزدان پرست، مدیر مسؤل رادیو نهاد گفت: «به دلیل خلاء حقوقی در برخورد «امارت اسلامی» با رسانهها از جمله چگونکی کار زنان در رادیو نهاد، میزان بالای هزینه برق و کاهش اعلانهای تجارتی به عنوان منبع اصلی تمویل این رادیو، اداره رادیو نهاد ناچار شد پایان کار این رسانه را اعلام کند و دروازه آن را ببندد.»
23 جولای: اداره اطلاعات و فرهنگ ولایت هلمند به رسانههای آزاد در این ولایت هشدار داد که تحت هیچ شرایطی نباید صدای زنان را نشر کنند. منابع محلی گفتند که این دستورالعمل دربرگیرنده نشر هر نوع برنامه مستقیم و یا غیر مستقیم با صدای زنان میشود. مسؤلان اداره اطلاعات و فرهنگ هلمند تاکید به رسانههای محلی گفت که حتی اعلانهای آگاهیدهی عامه که در آن صدای زنان باشد، نباید نشر شوند.
27 جولای: ریاست نظارت بر امور نشراتی وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان در خبرنامهای گفته است که طرح صدور کارت خبرنگاری را در تمام کشور روی دست گرفته است و قرار است هویت تمام خبرنگاران در وزارت اطلاعات و فرهنگ ثبت شود. در این خبرنامه گفته شده بود که خبرنگاران میتوانند هر زمانی که به مشکلی مواجه میشوند از طریق یک شماره تماس ویژه که به طور شبانه روزی فعال است مشکل خود را مطرح کنند تا با آنها همکاری صورت بگیرد. این اداره گفت که کارتهای خبرنگاری دارای بارکد میباشد که قابل اسکن بوده و تصویر آن در وب سایت وزارت اطلاعات و فرهنگ نمایش داده خواهد شد.
14 آگست: مرکز خبرنگاران افغانستان گزارش دوسالانه خود را در مورد وضعیت آزادی رسانهها در دو سال زمامداری «امارت اسلامی» طالبان نشر کرد که نشان دهنده افزایش آمار رویدادهای نقض حقوق خبرنگاران و رسانهها و تشدید روند سرکوب رسانههای آزاد در کشور میباشد. در این گزارش که در آستانه دومین سالگرد سقوط نظام جمهوری اسلامی و بازگشت دوباره طالبان به قدرت، نشر شد، آمده است که مرکز خبرنگاران افغانستان، ۳۶۶ رویداد نقض حقوق خبرنگاران و آزادی رسانهها که شامل جان باختن کارمندان رسانهای، تهدید، بازداشت و برخورد خشونتآمیز میباشد، در جریان دو سال زمامداری طالبان(15 آگست 2022 -14 آگست 2023) ثبت کرده است.
15 اگست: عبدالسلام حنفی، معاون اداری ریاست الوزراء طالبان در نشستی به مناسبت سالگرد پیروزی طالبان در کابل گفت که اگر کسی تحت پوشش خبرنگار بر خلاف منافع ملی افغانستان فعالیت کند، بازداشت میشود و تحت پیگرد قرار میگیرد.
30 اگست: رادیو خصوصی«صدای سیستان» در ولایت نیمروز بعد از حدود 12 سال از فعالیت بازماند. غلام سخی احمدی مدیر مسؤل رادیو صدای سیستان گفت که هزینههای این رادیو از طریق درآمد بدست آمده از آگهیها و برنامههای تجارتی، به ویژه نشربرنامههای رادیو صدای امریکا، تامین میشد. یک منبع در نیمروز گفت که بعد از ممنوع شدن نشر فعالیت رادیو صدای امریکا از سوی طالبان در افغانستان و تشدید محدودیتهای کاری از سوی اداره محلی، رادیو سیستان نیز از فعالیت بازماند.
19 سپتامبر: خیرالله خیرخواه سرپرست وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان گفت که فعالیت رسانههایی که از سوی احزاب سیاسی در کشور پیش برده میشوند، ارزیابی خواهند شد. وی گفت که وزارت اطلاعات و فرهنگ در تلاش است تا رسانههای استفادهجو و رسانههای که برای منافع کشور فعالیت میکنند را جدا بسازد و بر بنیاد تخطیشان آنها را به محکمه راجع خواهد ساخت در موردشان تصمیم گرفته شود.
28 سپتامبر: مرکز خبرنگاران گزارش تحقیقی این نهاد را در مورد سیاست رسانهای طالبان منتشر کرد. در این گزارش آمده است که طالبان بعد از بازگشت دوباره به قدرت در 15 اگست 2021، در حالی که قانون رسانههای همگانی و قانون حق دسترسی به اطلاعات را تائید کردند اما بجز در موارد گزینشی، در عمل به این قوانین اعتنایی ندارند و به موازات این قوانین، دستکم 14 دستورالعمل در زمینه فعالیت رسانهها و خبرنگاران صادر کردهاند. هر چند این دستورالعملها از مرجع واحدی صادر نشده است و روال معمول قانونی رایج را نیز نپیموده است اما در حقیقت مبنای سیاست حاکمیت در برخورد با رسانهها و خبرنگاران قرار گرفته است.
12 اکتبر: براثر واژگونی موتر حامل خبرنگاران شرکت کننده در برنامه پایان کار فاز اول پروژه قوش تپه در ولایت بلخ، هفت تن از خبرنگاران زخم برداشتند. موتر سواری حامل این خبرنگاران در مسیر برگشت از شهرک حیرتان، در روستای قلتاق ولسوالی دولتآباد بلخ واژگون شد که بر اثر آن نصیر احمد امیری، تصویربردار و خواجه شریفالله صدیقی گزارشگر تلویزیون ملی، نجیبالله فریاد گزارشگر تلویزیون آریانا، نصیرشریفی گزارشگر و امین جلالی تصویربردار تلویزیون آرزو، رفیع حیاتی، تصویربردار آژانس خبری باختر و حبیب بهمنش خبرنگار مجله دولتی بیدار زخم برداشتند.
13 اکتبر: خیبر عاکفی، خبرنگار افغان که در روسیه زندگی میکند همراه با همسرش در نتیجهٔ حملهٔ یک هواپیمای بیسرنشین اوکراین در منطقه بلگورود روسیه، به شدت زخمی شد و دختر خردسال این خبرنگار جوان و دو تن از بستگانش جان باختند.
31 اکتبر: مرکز خبرنگاران افغانستان به یک ائتلاف جهانی نهادهای حامی خبرنگاران پیوست که از اسرائیل میخواهد به تعهدات قانونی خود در نوار غزه و در کل سرزمین فلسطین اشغالی پایبند باشد، فشار بر شرکتهای مالک رسانههای اجتماعی برای حذف محتوای فلسطینی را متوقف کند و به حقوق دیجیتال فلسطینیان احترام بگذارد و بلافاصله به اقدامات تبعیض آمیز و تنبیهی علیه خبرنگاران فلسطینی پایان دهد.
1 نوامبر: مرکز خبرنگاران افغانستان، به مناسب فرا رسیدن روز جهانی پایان دادن به معافیت از مجازات جرایم علیه خبرنگاران، خواستار تامین عدالت در مورد دهها خبرنگار و کارمند رسانهای شد که در بیشتر از دو دهه اخیر بر اثر حملههای هدفمند و جرایم سازمان یافته و یا در جریان رویدادهای جنگی در افغانستان جان خود را از دست دادهاند. مرکز خبرنگاران افغانستان تصریح کرد که در حالی که خشونتها علیه خبرنگاران در کشور ادامه دارد، به دلیل حاکمیت فرهنگ معافیت از مجازات جرایم علیه خبرنگاران، عدالت در مورد بیشتر از 90 درصد این جرایم تامین نشده است.
18 نوامبر: مرکز خبرنگاران افغانستان گزارش شش ماهه وضعیت آزادی رسانهها در افغانستان در نیمه اول سال 1402 ( 21 مارچ- 17 نوامبر 2023) را نشر کرد که نشان دهنده تشدید فشار بر رسانههای آزاد در کشور، تغییر شدید محتوای کاری رسانهها و بازداشت گسترده خبرنگاران میباشد. برپایه این گزارش، در شش ماه اول سال 1402 هجری شمسی، دست کم 75 رویداد ناقض آزادی خبرنگاران و رسانهها به ثبت رسیده است که شامل 33 مورد بازداشت و 42 رویداد تهدید میباشد.
21 نوامبر: مرکز خبرنگاران افغانستان به مناسبت «روز جهانی تلویزیون»، اعلام کرد که طالبان پس از بازگشت به قدرت دستورالعملهایی برای رسانهها صادر کرده است که برخی از آنها به طور خاص بر تلویزیونها متمرکز بوده است و اجرای آنها هم از نظر کمی و هم کیفی بر رسانهها در کشور تاثیر ویرانگری گذاشته است. در این گزارش آمده است که از مجموع دستکم 14 دستورالعمل طالبان که در مورد رسانهها و خبرنگاران، چهار مورد آن ویژه تلویزیونها میباشد.
7 دسامبر: مرکز خبرنگاران افغانستان در همراهی با یک ائتلاف جهانی، درنامه سرگشاده به دولت اندونیزیا خواستار بازنگری «قانون اطلاعات و معاملات الکترونیکی» در این کشور شد. در این نامه که مرکز خبرنگاران افغانستان و 60 سازمان حامی خبرنگاران و آزادی بیان از سراسر جهان امضاء کردند، درخواست کنندگان خواستار با بازنگری فوری «قانون اطلاعات و معاملات الکترونیک (ITE)» اندونیزیا و حمایت دولت این کشور از اصول آزادی بیان حمایت شدند.
14 دسامبر: نشست بینالمللی خبرنگاران و رسانههای در تبعید افغان با حضور دهها خبرنگار و فعال رسانهای در برلین پایتخت آلمان برگزار شد. در این نشست دو روزه که از سوی «صندوق اروپایی برای خبرنگاری در تبعید» راه اندازی شده بود، وضعیت خبرنگاران تبعیدی افغان و راههای احیاء و تقویت آنان بررسی شد.
23 جون: محمد طاهر سديد، خبرنگار افغان از سوی پولیس پاکستان در منطقه بی-۱۷اسلامآباد پایتخت این کشور، بازداشت شد. در بعد از سقوط نظام جمهوری و بازگشت دوباره طالبان به قدرت، شمار زیادی از شهروندان کشور از جمله خبرنگاران، به کشورهای همسایه مهاجرت کردند. در این اواخر گزارشهای زیادی در مورد بدرفتاری پولیس پاکستان با مهاجران افغان و درخواست رشوت از آنان به نشر رسیده است.
گرامیداشت روز ملی خبرنگار
برنامه گرامیداشت روز ملی خبرنگار(27 حوت/18 مارچ) برای دهمین سال از سوی مرکز خبرنگاران افغانستان و با همکاری شماری از خبرنگاران کشور روز 15 مارچ در شهر بروکسل پایتخت بلجیم برگزار شد. دراین برنامه که برای نخستین بار در خارج از کشور در برگزار شد، وضعیت آزادی رسانهها در داخل و خارج کشور از سوی شرکت کنندگان مورد بررسی قرار گرفت.
در این مراسم، گزارش سالانه مرکز خبرنگاران افغانستان در زمینه وضعیت آزادی رسانهها نیز ارایه شد و برندگان دهمین دور جایزه سالانه « خبرنگار سال افغانستان» نیز معرفی و از آنان با اهدای لوح خبرنگار سال و جایزه نقدی تقدیر شد. بر مبنای تصمیم هیئت داوران این برنامه رقابتی، محمد یوسف حنیف خبرنگار طلوعنیوز در پکتیا، محمد عارف یعقوبی گزارشگر افغانستان اینترنشنال و مرجان وفا محمدی خبرنگار رادیو کلید در هرات با کسب بیشترین امتیاز، به طور مشترک جایزه خبرنگار سال افغانستان در سال 2023 را بدست آوردند.
درخشش و تقدیر از خبرنگاران و رسانههای افغانستان در سطح جهانی
29 جون: در نشست سالانه شبکه جهانی آیفکس، احمد قریشی، رئیس اجرایی مرکز خبرنگاران افغانستان، به عنوان عضو شورای رهبری این سازمان انتخاب شد. آیفکس (IFEX)، شبکه بینالمللی نهادهای مدافع آزادی بیان و آزادی رسانهها است که دفتر مرکزی آن در تورنتو کانادا قرار دارد. بیش از ۱۰۰ سازمان و نهاد از سراسر جهان از جمله مرکز خبرنگاران افغانستان عضویت آن را دارد.
28 سپتامبر: گزارش تحقیقی مشترک روزنامه ۸صبح از افغانستان و روزنامه امریکایی نیویارک تایمز جایزه «امی» را دریافت کرد. این گزارش زیر عنوان «طالبان آنها را عفو کردند و بعد به قتل رسانیدند» در روزنامه نیوریارک تایمز منتشر شده بود. روزنامه هشت صبح گزارش داد که جایزه امی شب 27 سپتامبر در مراسمی در نیویارک به سنجر سهیل، صاحب امتیاز روزنامه ۸صبح و دو گزارشگر نیویارک تایمز اهدا شد.
7 اکتبر: زهرا جویا، مدیر مسئول وبسایت خبری «رخشانه» از افغانستان در کنار چهار خبرنگار از کیوبا، بلاروس، مکزیکو و فلسطین، برنده جایزه خبرنگار سال 2023 مجمع جهانی رهبران جوان ( One Young World)شد.
3 نوامبر: مرتضی بهبودی خبرنگاری که شهروندی افغانستان و فرانسه را دارد، و در 18 اکتبر سال جاری بعد از پس از ۲۸۴ روز از زندان استخبارات در کابل آزاد شد، جایزه خبرنگاری شجاعت فرانسه را دریافت کرد. این جایزه به مناسبت روز جهانی پایان دادن به معافیت از مجازات جنایت علیه خبرنگاران، توسط کترین کولونا، وزیر خارجه فرانسه به مرتضی بهبودی و مارسلا توراتی، خبرنگار مکسیکویی اهدا شد. بهبودی گفت که این جایزه را خبرنگاران افغانستان تقدیم میکند.
15 نوامبر: بنیاد ملی برای دموکراسی یا (NED) جایزه سال 2023 این نهاد در بخش خبرنگاری را به رسانههای مستقل افغانستان اختصاص داد. بنیاد ملی برای دموکراسی با قدردانی از فعالیت رسانههای آزاد افغانستان اعلام کرد که با وجود سرکوب رسانهها از سوی طالبان، رسانههای مستقل افغانستان برای آگاه نگهداشتن مردم این کشور، تلاش کردند. این جایزه را نازیه هاشمیار، خبرنگار تلویزیون آمو « به نمایندگی از رسانههای مستقل افغانستان» در مراسمی که در شهر واشنگتن دیسی برگزار شده بود، دریافت کرد. بنیاد ملی برای دموکراسی یک نهاد غیردولتی و غیرانتفاعی مستقر در امریکا است که از نهادهای دموکراتیک در کشورهای مختلف پشتیبانی میکند.
19 دسامبر: نهاد هندی پاپیولشن فرست(Population First)، جایزه«لادلی» ترویج تساوی جنسیتی خود را به مینه حبیب خبرنگار و فتانه بیات مستندساز افغان اعطا کرد. خانم حبیب مؤسس وبسایت خبری«رویدادهانیوز» است و سالهاست به عنوان خبرنگار در کابل کار میکند. این دو زن به دلیل محدودیتهای موجود نتوانستند بخاطر دریافت جایزه خود به هند سفر کنند.
رسانههایی که در سال 2023 در افغانستان اعلام موجودیت کردند و یا از آغاز دوباره فعالیت خبر دادند
20 جنوری: رادیو خصوصی «هوا» به طور رسمی در گردیز مرکز ولایت جنوب شرقی پکتیا آغاز به کار کرد. این نخستین شبکه رادیویی است که پس از روی کارآمدن دوباره طالبان در ولایت پکتیا راهاندازی میشود.عبدالمبین میرزا، مسؤل رادیو هوا در مراسم راهاندازی این رسانه گفت:« با توجه به اینکه در این اواخر شماری از رسانهها به دلیل مشکلات اقتصادی در پکتیا بسته شده است، ایجاد رادیو هوا برای ما یک چالش بود و ما این گام را برداشتیم تا بتوانیم از این طریق به مردم خدمت کنیم.»
13 فبروری: امروز، همزمان با روز جهانی رادیو، رادیو خصوصی جهان پس از نزدیک به دو سال توقف، فعالیت خود را در کابل از سرگرفت.
20 فبروری: رادیو خصوصی «افکار مردم» در شهر میمنه مرکز ولایت فاریاب راه اندازی شد. فیروز غفوری صاحب امتیاز رادیو افکار مردم گفت این شبکه رادیویی در زمینههای اجتماعی، فرهنگی، دینی و آموزشی فعالیت دارد و برنامههای آن به سه زبان فارسی، پشتو و ازبکی تهیه و نشر میشود. رادیو افکار مردم روی موج 90.2 اف ام در میمنه و ولسوالیهای پشتونکوت، خواجه موسی، المار و قیصار قابل دسترس است.
13 مارچ: رادیو خصوصی «زیار» در شهر مهترلام مرکز ولایت لغمان راه اندازی شد. این رادیو از سوی محمد گلاب ابراهیمی خبرنگار محلی تاسیس شده است و روی موج ۹۱.۵ اف ام در مرکز و شماری از ولسوالیهای این ولایت قابل دسترس است.
22 مارچ: رادیو خصوصی «امید» در کابل راهاندازی شد. این رادیو که روی موج اف ام 103.7 فعالیت دارد، برنامههای اجتماعی و دینی و اقتصادی نشر میکند.
27 مارچ: رادیو رابعه بلخی در مزار شریف مرکز ولایت بلخ که سال گذشته به دلیل آتش سوزی از فعالیت بازمانده بود، دوباره راه اندازی شد. شکیبا موحد، مسئول رادیو رابعه بلخی گفت که این رادیو که یک رسانه ویژه زنان است با 11 کارمند بازگشایی شد.
21 مارچ: رادیو خصوصی «یسرا» در شهر میمنه مرکز ولایت فاریاب راه اندازی شد. غلام محمد برومند مدیر مسؤل رادیو یسرا گفت که برنامههای این رادیو در زمینههای اجتماعی، فرهنگی، ادبی و آموزش مضامین مکتب است و روی موج 98.5 اف ام در میمنه و ولسوالیهای قیصار، المار و پشتونکوت قابل دسترس میباشد.
8 اپریل: بعد از گذشت ۴۰ روز از آتش سوزی گسترده در ساختمان رادیو خصوصی نهاد در مزارشریف که باعث توقف فعالیت آن شده بود، این رادیو دوباره راه اندازی شد. سید محمد یزدان پرست، مدیر مسؤل رادیو نهاد به مرکز خبرنگاران افغانستان گفت که با تلاش تیم کاری رادیو نهاد، دفتر و استدیوی رادیو، دوباره بازسازی و زمینه برای آغاز دوباره آن فراهم شد. به گفته وی، رادیو نهاد در حال حاضر۵/۱۳ ساعت در شبانهروز فعالیت دارد و طیفی از برنامههای خبری، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، دینی و آموزشی را تهیه و نشر میکند.
10 اپریل: در ولایت زابل، در نبود هیچ تلویزیون و نشریه چاپی محلی، رادیو «پیغام» به عنوان پنجمین رادیو خصوصی بعد از چند روز نشر آزمایشی به طور رسمی در شهر قلات مرکز این ولایت راه اندازی شد. روح الله حکیمی، مدیر مسؤل رادیو پیغام گفت که این رادیو را با سرمایه گذاری شخصی به طور مشترک با احمدشاه مخلص یکی از فرهنگیان زابل تأسیس کرده است و هدف آن پوشش موضوعها و مسائل روز زابل میباشد.
5 می: رادیو خصوصی «اتحاد» در شهر پل علم مرکز ولایت لوگر راه اندازی شد. فرهاد غفوری مؤسس رادیو اتحاد گفت که برنامههای سیاسی، اجتماعی، دینی و فرهنگی تهیه میشود و افزون بر مرکز ولایت، در ولسوالیهای اطراف نیز قابل دسترس است.
14 جون: تلویزیون خصوصی «سباوون» در هلمند بعد از حدود دو سال توقف، دوباره در لشکرگاه مرکز این ولایت فعال شد. غلام نبی اکمل، مدیر مسؤل سباوون گفت که این تلویزیون روزانه شش ساعت فعالیت دارد و افزون بر لشکرگاه، در بیشتر ولسوالیهای ولایت هلمند نیز قابل دسترس است. به گفته وی، برنامههای سباوون شامل بخشهای خبری، دینی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی میشود.
22 جون: آژانس خبری غیر دولتی «گردش اطلاعات» در کابل افتتاح شد. جواد رسولی صاحب امتیاز گردش اطلاعات گفت که این خبرگزاری به طور مستقل و مطابق با اصول خبرنگاری، اوضاع کشور را پوشش میدهد.
24 جولای: ماهنامه دولتی «زابل-کلات» در ولایت زابل که قبل از سقوط نظام جمهوری غیرفعال شده بود، دوباره آغاز به فعالیت کرد. این نشریه اکنون با تغییر نامه به « زابل سورغر»، هر 15 روز منتشر میشود.
6 اگست: هفتهنامه «لاس» در میدانشهر مرکز ولایت میدان وردک به جمع مطبوعات کشور اضافه شد. اسرار وصال، مسئول این نشریه گفت که مطالب لاس در زمینههای فرهنگی، ادبی و اجتماعی تهیه و نشر میشود.
9 اگست: رادیو خصوصی«الفت» در ولسوالی شینواری ولایت ننگرهار راه اندازی شد. این رادیو در زمینههای اجتماعی، فرهنگی و دینی برنامه تولید و در شبانه روز 14 ساعت فعالیت دارد. به گفته منابع محلی، برنامههای رادیو الفت در منطقه شینواری و حومه آن قابل دسترس است.
5 سپتامبر: «رادیو صدای شریعت» در ولسوالی رستاق ولایت تخار با حضور مسؤلان وزارت اطلاعات و فرهنگ و دفاع طالبان راهاندازی شد. برنامههای این رادیو در زمینههای دینی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی تهیه و روی موج ۸۸,۳ اف ام قابل دسترس است. گفته میشود رادیو صدای شریعت نخستین شبکه رادیویی است که در این ولسوالی ایجاد شده است.
12 سپتامبر: شبکه ولایتی «صدای شریعت» و شبکه ولایتی «تلویزیون ملی» در ولایت زابل افتتاح شد. این دو رسانه محلی که زیر پوشش «رادیو و تلویزیون ملی افغانستان» قرار دارند، با حضور مسؤلان محلی و خبرنگاران در شهر قلات مرکز این ولایت راه اندازی شد. مختار احمد امیری مسؤل امور نشراتی رادیو و تلویزیون ملی در زابل گفت که شبکه محلی تلویزیون ملی روزانه دو ساعت برنامه تولید و نشر میکند و برنامههای رادیو نیز از ساعت 6 صبح آغاز میشود و تا 11 شب ادامه دارد.
27 سپتامبر: شبکه محلی رادیو «صدای شریعت» در شرنه مرکز ولایت پکتیکا راه اندازی شد. این شبکه رادیویی زیر پوشش «رادیو و تلویزیون ملی افغانستان» فعالیت دارد.
1 اکتبر: رادیو خصوصی «میلمه» که بعد از سقوط نظام جمهوری غیر فعال شده بود، دوباره راه اندازی شد. ارشاد غفوری مدیر مسؤل رادیو میلمه گفت که برنامههای این رادیو در زمینههای اجتماعی، فرهنگی و ادبی و سیاسی تهیه و نشر میشود. به گفته غفوری، رادیو میلمه افزون بر شهر شرنه مرکز ولایت پکتیکا، در ولسوالیهای اطراف آن نیز قابل دسترس است.
27 اکتبر: رادیو خصوصی «استقلال» در کابل که دو سال پیش از روی کارآمدن طالبان از فعالیت بازمانده بود، دوباره گشایش یافت. عبیدالله نجرابی مدیر مسؤل رادیو استقلال گفت که برنامههای این رادیو افزون بر کابل، در ولایات همجوار نیز قابل دسترس است.
8 نوامبر: تلویزیون خصوصی «مشعل» در کابل پس از دو سال توقف، دوباره بازگشایی شد. فتحالله بابکرخیل، مؤسس تلویزیون مشعل گفت که این تلویزیون برنامههای خبری و آموزشی خواهد داشت. لویزون مشعل در سال ۱۳۹۷ راه اندازی شد اما بعد از سقوط نظام جمهوری از فعالیت بازماند.
20 دسامبر: رادیو خصوصی «مسکا» در لشکرگاه ولایت هلمند که بعد از سقوط نظام جمهموری در سال 2021 از فعالیت باز مانده بود، دوباره بازگشایی شد.
رسانههایی که از سوی خبرنگاران افغان در سال 2023 در خارج از کشور تاسیس شدند
در سال 2023 با تشدید محدودیتها بر رسانهها و خبرنگاران در کشور، چند رسانه جدید با مدیریت خبرنگاران افغان در خارج از کشور ایجاد شد:
30 جنوری: ماهنامه «فارسیتایمز» از سوی شماری از خبرنگاران پناهنده افغانستان در امریکا، بنیان گذاشته شد و نخستین شماره امروز از چاپ برآمد. این نشریه در ۲۸ صفحه و در قطع روزنامه در شهر واشنگتن چاپ شده است. نقیب آروین خبرنگار پیشکسوت کشور که در پی سقوط حکومت جمهوری به امریکا پناهنده شد، مسؤلیت فارسی تایمز را به عهده دارد.
13 مارچ: نخستین شماره نشریه سیاسی اجتماعی، فرهنگی «افغانستان» با همیاری شماری از خبرنگاران و فرهنگیان پناهنده افغان در امریکا، از چاپ برآمد. این نشریه توسط نهاد «خانه افغانستان» که یک نهاد متشکل از فرهنگیان افغان مستقر امریکا است، در شهر ویرجنیا بنیان گذاشته شده است. برکتالله رحمتی مسؤلیت نشریه افغانستان را به عهده دارد.
2 اپریل 2023: پلتفرم«چلوصاف» تاسیس شد. پرویز شمال، خبرنگار سابق طلوعنیوز که در استانبول مستقر است، چلوصاف را ایجاد کرده است. وی گفت که این پلتفرم به هدف «بررسی اخبار و اطلاعات مربوط به افغانستان و تائید حقایق» ایجاد شده است.
18 آگست: نخستین شماره مجله ادبی و فرهنگی فرامنطقهای«پارسیبان» که به همکاری شماری از فرهنگیان افغانستان ایجاد شده است، منتشر شد. در خبرنامهای که امروز از سوی پارسیبان به دسترس مرکز خبرنگاران افغانستان قرار گرفت، آمده است پارسیبان به عنوان یک رسانهی «فرامنطقهای» و «فراقومی» به طور رسمی فعالیتاش را آغاز کرده است. عصمتالله احراری معاون سردبیر و مسؤل اجرایی پارسیبان گفت مطالب این نشریه از سوی شورای نویسندگان که از ۶۵ تن از فرهنگیان و ادیبان افغانستان، ایران، تاجیکستان، ازبکستان، قزاقستان، پاکستان، هند، ترکیه و عراق تشکیل شده است، فراهم میشود.
22 اکتبر: تلویزیون «بینا» از سوی شماری ازفرهنگیان و خبرنگاران افغان مقیم فرانسه راهاندازی شد. جلال میرزاد مدیر مسؤل بینا گفت که این رسانه مسائل افغانستان و مهاجرین افغان مقیم فرانسه را پوشش میدهد و قرار است به زودی امکان تماشای آن از طریق ماهواره فراهم شود.
تحلیل یافتههای گزارش
برخلاف دوران نظام جمهوری که ناقضان حقوق خبرنگاران و رسانهها شامل طیف وسیعی -از مخالفان و گروههای مسلح گرفته تا مجرمان سازمان یافته و زورمندان و در درجه آخر نیروهای امنیتی- را شامل میشد، در حکومت طالبان، سرچشمه نقض حقوق حقوق خبرنگاران و رسانهها، مقامهای تصمیم گیرنده و به ویژه اداره استخبارات و وزارت امر به معروف میباشد.
یافتههای مرکز خبرنگاران افغانستان نشان میدهد که بجز رویداد انفجار هدفمند منتسب به داعش در گردهمایی خبرنگاران در مزارشریف در 10 مارچ 2023 که بر اثر آن یک خبرنگار جان باخت و 19 خبرنگار دیگر زخم برداشتند، علت اصلی تهدید رسانهها و خبرنگاران و بازداشت آنها به خاطر خودداری از اجرای دستورالعملهای رسانهای طالبان بوده است. تحقیق تازه مرکز خبرنگاران افغانستان که 28 سپتامبر 2023 به مناسبت روز بینالمللی دسترسی به اطلاعات نشر شد، نشان میدهد که طالبان بعد از بازگشت به قدرت در میانه آگست 2021، دستکم 14 دستورالعمل رسانهای را به مروز زمان صادر کرده است. این دستورالعملها که برخی از آنها در سال 2023 صادر شده است، طیف وسیعی از امور مرتبط با رسانهها را در برمیگیرد که شامل ممنوع بودن کار زنان در رادیو تلویزیون ملی، ممنوع بودن پوشش خبری تظاهرات و اعتراضهای مدنی، وضع محدودیت بر چگونگی تهیه و نشر خبر و گزارش و تولید محتوا، الزام به نام بردن از طالبان به عنوان حکومت افغانستان، ممنوع بودن نشر موسیقی، الزام زنان خبرنگار به پوشاندن صورت و منع حضور زنان در نمایشنامهها و برنامههای سرگرمی رسانهای، تفکیک جایگاه حضور زنان و مردان در رسانهها و ممنوعیت مصاحبه زنان با مردان و یا مردان با زنان میشود. خودداری رسانهها از مصاحبه با مخالفان و منتقدان طالبان، ممنوع بودن پخش برنامههای رادیو تلویزیونهای بینالمللی در افغانستان، ممنوع بودن نشر اعلانهای تجارتی با محتوای سیاسی، امنیتی و اجتماعی بدون هماهنگی مقامهای مسؤل، ممنوع بودن نقد مسؤلان حکومت طالبان، ممنوع بودن عکاسی و تصویربرداری در هلمند، ممنوع بودن نشر صدای زنان از رسانهها(هلمند) و ممنوع بودن همکاری با «رسانههای ممنوعه» از دیگر دستورالعملهای صادر شده میباشد.
هر چند در این دستورالعملها در مورد پیامدهای خودداری رسانهها و خبرنگاران از اجرای آنها چیزی گفته نشده است، با اینحال آمار رویدادهای ناقض آزادی رسانهها در سال 2023، تصویری واضح از پیامدهای مخالفت با این دستورالعملها بدست میدهد. مرکز خبرنگاران افغانستان در 12 ماه گذشته جدا از رویداد انفجار مزارشریف که یک قربانی و آسیب دیدگان زیادی بجا گذاشت، 87 مورد تهدید رسانهها و خبرنگاران را ثبت و برخی از این رویدادها را مستند کرده است.
بررسیهای مرکز خبرنگاران افغانستان نشان میدهد که تهدیدها بر مبنای همین دستورالعملها بطور مستقیم و غیر مستقیم به شکل یادآوری، هشدار و اخطار تا احضار اجرا شده است اما شدت اجرای آن از یک ولایت به ولایت دیگر و حوزه به حوزه دیگر متفاوت بوده است. موارد زیادی از نقض و تعرض به حریم خصوصی خبرنگاران با بررسی غیرقانونی موبایلها و یا کمپیوترهای شخصی آنان به ثبت رسیده است که خارج از دستورالعملهای رسانهای صادر شده میباشد: تمام مسؤلان رسانههای محلی یک ولایت با تهدید به نشست مشترک یک ساعته با مقامهای محلی احضار شدهاند، صبح موبایلهایشان همراه با کد دسترسی با تهدید از آنان گرفته شده است و نه تنها بعد از نشست به آنان برگردانده نشده بلکه به آنان گفته شده است بروید به خانههایتان شام به شما تحویل میدهیم.! مصاحبه یکی رسانهها با یک مقام خارجی قبل از نشر توسط استخبارات بررسی شده و سپس اجازه نشر پیدا میکند.! به یک شبکه تلویزیونی فهرستی از افراد داده میشود که نباید با آنها مصاحبه شود! از یک خبرنگار محلی در یکی از ولایات که کارمند یکی از رسانهها در کابل است خواسته شده که پیش از نشر هر گزارش، اداره محلی را در جریان محتوای گزارش قرار دهد.! به خبرنگاری به خاطر این که زن است اجازه حضور در یک نشست مردمی داده نمیشود! به خبرنگار دیگری که زن است و به یک نمایشگاه تولیدات داخلی دعوت شده است، به دلیل اقدام به عکس گرفتن از زنان حاضر در نمایشگاه، به زندان تهدید میشود.! یک خبرنگار زن در یکی از ولایات که شغلش را از دست داده است، در آغاز سال درخواست تاسیس یک رسانه را به مراجع مربوط در ولایت سپرده اما بی نتیجه بوده و به او گفتهاند تاسیس رسانه جدید تا «امر ثانی بند است»! روایتهای مشابهی را چندین خبرنگار مرد از ولایات مختلف بیان کردند.!
ثبت 61 مورد بازداشت، نشان دهنده شکل دیگری از خطرهای عمیقی است که خبرنگاران در سالی که گذشت با آن مواجه بودند. خبرنگاری به اتهام نشر گزارشی در مورد حکومتداری محلی در یکی از ولایات، دادگاهی شده و به زندان افکنده میشود.! خبرنگاران زیادی در ولایات مختلف به ظن همکاری با رسانههای خارج از کشور بازداشت و بعد از سپردن ضمانت کتبی مبنی بر خودداری از هر نوع همکاری را رسانههای ممنوع شده از سوی طالبان، آزاد میشوند! خبرنگاری به اتهام نشر یک مطلب انتقادی در مورد وضعیت حکومتداری طالبان در فیسبوک، بازداشت میشود! خبرنگاری بخاطر کارش با یک رسانه آزاد، بازداشت و بدون حکم محکمه زندانی میشود و پدرش بعد از سه ماه اجازه پیدا میکند فرزندش در زندان ببیند.! خبرنگاری هنگام مصاحبه با یکی از وزیران کابینه طالبان، سؤالی در مورد فساد در آن وزارت میپرسد که با خشم وزیر مواجه میشود.وزیر طالبان دستور میدهد حافظه کمرهاش را بگیرند و سپس او را همراه با دو همکار تصویربردارش در یکی از اتاقهای وزارت برای دو ساعت بازداشت میکند! این خبرنگار سپس مجبور میشود تعهد کتبی بدهد که هیچ بخشی از مصاحبه را نشر نکند! خبرنگاری بخاطر گرفتن عکس مردم معرض، به مدت 10 ساعت بازداشت شده و سرش به شکل تحقیرآمیزیتراشیده شده است.!
این روایتهای کوتاه، تنها بخشی کوچک از واقعیتهای خبرنگاران افغانستان در سال 2023 است اما نه همه آن!
پیشنهادها
وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان، قانون رسانهها و قانون دسترسی به اطلاعات را تا زمان توشیح تعدیلات پیشنهادی این وزارت از سوی رهبری طالبان، قابل اجرا میداند اما مرکز خبرنگاران افغانستان صدور دستورالعملهای رسانهای را به موازت این قوانین و تلاش برای اجرای آنها را یک تناقض آشکار میان حرف و عمل حکومت طالبان میداند. مرکز خبرنگاران افغانستان با ابراز نگرانی جدی نسبت به ادامه این روند، از حکومت طالبان میخواهد با لغو دستورالعملهای مذکور، در سیاست رسانهای که آزادی رسانهها و دسترسی به اطلاعات را به شدت محدود ساخته است، بازنگری کند و از پیشبرد طرح تعدیل قوانین مذکور بدون مشورت با رسانههای آزاد و متخصصان امور خودداری کند.